De oudste bewezen stamvader van deze gereformeerde familie, Jan ten Holte († 1716/1721), is door zijn eerste huwelijk in of voor 1691 terechtgekomen in Wachtum, in het Drentse kerspel Dalen, en werd daar vervolgens vermeld als welvarende eigenerfde. De familienaam was in de regio al veel ouder. Het grondbelastingregister van het nabijgelegen dorp Zuid-Sleen uit 1646 vermeldt een Marisse ten Holte en een Hendrik ten Holte. In 1476 wordt een Marisse ten Holte vermeld, en in 1508 een Albert ten Holte, als buur van Noord-Sleen.

Nazaten van Jan ten Holte (I) wisten, mede door huwelijken, hun grondbezit belangrijk uit te breiden, behoorden tot de meest welgestelde landbouwers van de regio en bekleedden tenminste vanaf het einde van de achttiende eeuw lokale bestuurlijke functies. Jan ten Holte (V, 1782-1841) werd in 1840 lid van de Provinciale Staten van Drenthe. In deze functie werd hij opgevolgd door zijn zoon mr. Johannes Albertus ten Holte (VI, 1812-1870) en later diens gelijknamige kleinzoon (VIII, 1876-1950). Beiden waren advocaat en bekleedden bovendien gedurende lange tijd het burgemeestersambt van Dalen.

In goud een zwarte schoorsteenhaal. Helmteken: een kop en hals van een haan van zwart met kam en lel van rood. Dekkleden: zwart, gevoerd van goud.

De oudste bekende wapenvoerder is Jan ten Holte (V, 1782-1841), blijkens diens grafsteen op de begraafplaats te Dalen.

Een identiek wapen werd in de zestiende en zeventiende eeuw gevoerd door een Groningse familie Ten Holte, hoofdelingen te Zeerijp. Verwantschap hiermee is niet aangetoond.

N.B. Een hypothese over een genealogisch verband tussen de Groningse Ten Holtes en 15de- en 16de-eeuwse naamgenoten te Sleen (ongeveer 10 km van Wachtum) is gegeven in: R. Alma en C. de Graaf, ‘Het Drents/Groninger geslacht Hubbelding, later genaamd Ten Holte en Oving’, Drents Genealogisch Jaarboek (2015) 37-88, ald. 83-84.

N.B. Van het in 1968 bij K.B. aan de gemeente Dalen verleende wapen vertoont de linkerhelft: in sabel een schoorsteelhaal van goud. Bij het ontwerp is ervoor gekozen deze configuratie te ontlenen aan het familiewapen van het hier beschreven geslacht.

Genealogisch en historisch

• S.G. Hovenkamp, Wachtum 1600-1800. Twee eeuwen geschiedenis van een buurschap bij Dalen (Hilversum 1996) 
• M. Sanders-ten Holte en H.D. Minderhoud, Zondag in Dalen. Kroniek van de Drentse familie ten Holte (Haarlem 2018).

Biografisch

• Geertruida Johanna Arnolda ten Holte (1910-1999) in:
  • R. Hompe, Greet ten Holte, wegbereider van het internationaal Cultuurbeleid 1945-1973 (Zwolle 2021).

Drents Archief, Archief familie Ten Holte te Dalen (toegang 1054).